Sevr Antlaşması'nı kim iptal etti ?

Ferican

Global Mod
Global Mod
SEVR ANTLAŞMASI'NI KİM İPTAL ETTİ? TARİHSEL GERÇEKLER, MİLLÎ MÜCADELE VE LOZAN'A GİDEN YOL

1. Giriş: Sevr Antlaşması Neden Hâlâ Bu Kadar Çok Tartışılıyor?

Arkadaşlar, tarih üzerine konuşurken bazı olaylar vardır ki üzerinden yüz yıldan fazla zaman geçse bile güncelliğini korur. Sevr Antlaşması da bunlardan biri. Bugün bile Türkiye'nin kuruluş sürecini, bağımsızlık mücadelesini ve uluslararası ilişkilerdeki yerini anlamaya çalışırken karşımıza çıkıyor. Peki, Sevr Antlaşması'nı gerçekten kim iptal etti? Mustafa Kemal Atatürk mü, Türkiye Büyük Millet Meclisi mi, Türk ordusu mu, yoksa Lozan Antlaşması mı bu sürecin belirleyici unsuru oldu?

Öncelikle önemli bir ayrımı ortaya koyalım: Sevr Antlaşması'nı tek bir kişinin imzaladığı bir kararla iptal etmesi söz konusu değildir. Antlaşmanın uygulanamaz hâle gelmesi, Türk milletinin Millî Mücadele sırasında elde ettiği askerî başarılar, Ankara'da kurulan yeni siyasi otorite ve uluslararası dengelerde yaşanan değişimler sonucunda gerçekleşti. Lozan Antlaşması ise Sevr'in öngördüğü düzenin yerine yeni bir uluslararası anlaşma getirdi.

Burada konuyu yalnızca bir savaşın kazanılması olarak görmek de eksik olur. Sevr meselesi aynı zamanda egemenlik, diplomasi, ekonomi, toplumsal dayanışma ve devlet kurma meselesidir. Gelin, bu tarihsel süreci farklı yönleriyle değerlendirelim.

2. Sevr Antlaşması'nın Tarihsel Kökenleri: Osmanlı Devleti Nasıl Bu Noktaya Geldi?

Sevr Antlaşması'nın arka planını anlayabilmek için Birinci Dünya Savaşı'nın sonuna dönmek gerekiyor.

Osmanlı Devleti, 1914 yılında Almanya ve müttefikleriyle birlikte savaşa girdi. Savaşın sonunda İttifak Devletleri yenildi ve Osmanlı yönetimi 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzaladı. Bu ateşkes, Osmanlı ordusunun büyük ölçüde terhis edilmesinin ve İtilaf Devletlerinin stratejik gördükleri bölgelerde askerî denetim kurabilmelerinin önünü açtı.

İstanbul, 1918'in sonlarından itibaren İtilaf Devletlerinin baskısı altındaydı. İzmir'in 15 Mayıs 1919'da Yunan kuvvetleri tarafından işgal edilmesi ise Anadolu'da geniş çaplı bir direnişin gelişmesinde önemli bir dönüm noktası oldu. Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde yerel direniş hareketleri ortaya çıkarken Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkması, Millî Mücadele'nin örgütlenmesi açısından belirleyici bir aşama oluşturdu.

Sevr Antlaşması, 10 Ağustos 1920'de Fransa'nın Sevr kentinde Osmanlı hükûmetinin temsilcileri ile İtilaf Devletleri arasında imzalandı. Antlaşma, Osmanlı Devleti'nin siyasi, askerî ve ekonomik bağımsızlığını son derece daraltan hükümler içeriyordu.

Antlaşmada Osmanlı ordusunun ciddi biçimde sınırlandırılması, Boğazların uluslararası bir komisyonun denetimine bırakılması, kapitülasyonların yeniden düzenlenerek sürdürülmesi ve Osmanlı topraklarının önemli bölümlerinin farklı devletlerin kontrolüne girmesi öngörülüyordu. Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulmasına ilişkin hükümler bulunuyor, Kürtlerin yaşadığı bazı bölgeler için de belirli koşullara bağlı bir özerklik ve bağımsızlık süreci tasarlanıyordu. İzmir ve çevresi ise özel bir yönetim düzenlemesine tabi tutuluyordu.

Burada önemli bir ayrıntı var: Sevr, Osmanlı Devleti'nin bütün topraklarının bir anda başka devletlere devredildiği basit bir belge değildi. Farklı bölgeler için farklı siyasi ve hukuki düzenlemeler getiriyordu. Ancak bu düzenlemelerin ortak özelliği, Osmanlı yönetiminin egemenlik alanını ağır biçimde sınırlandırmalarıydı.

3. Sevr Antlaşması Hukuken Neden Tartışmalıydı?

Sevr'in geçerliliğini değerlendirirken dönemin Osmanlı yönetimi ile Ankara'daki Millî Mücadele yönetimi arasındaki ayrımı göz önünde bulundurmak gerekiyor.

Antlaşma, İstanbul hükûmetinin temsilcileri tarafından imzalandı. Ancak Osmanlı Mebusan Meclisi, İstanbul'un işgalinden sonra 1920'de faaliyetlerini sürdüremez hâle gelmişti. Ankara'da ise 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi açılmış ve yeni bir siyasi irade ortaya çıkmıştı.

TBMM, Sevr'i Türkiye'nin bağımsızlığına ve milletin egemenlik hakkına aykırı kabul etti. Ankara yönetimi açısından İstanbul hükûmetinin imzası, Anadolu'daki direniş hareketini bağlayan meşru bir karar değildi.

Bununla birlikte, meseleyi yalnızca imzanın hukuken geçerli olup olmadığına indirgememek gerekir. Bir antlaşmanın siyasi ve hukuki etkisi, imza işleminin yanında tarafların onu uygulama kapasitesine ve uluslararası sistemde kabul görmesine de bağlıdır.

Sevr, imzalanmış olmasına rağmen öngördüğü düzeni Anadolu'da hayata geçirecek koşullara sahip değildi. Millî Mücadele güçlenirken Ankara yönetiminin askerî ve diplomatik konumu da giderek arttı.

Benim burada dikkat çekici bulduğum nokta şu: Bir belgeyi imzalamakla o belgenin öngördüğü düzeni kalıcı hâle getirmek aynı şey değildir. Sevr'in kaderini belirleyen, kâğıt üzerindeki hükümlerden çok sahadaki güç dengelerinin değişmesiydi.

4. Sevr Antlaşması'nı Reddeden Kimdi? TBMM ve Mustafa Kemal Atatürk'ün Rolü

Sorunun doğrudan cevabına gelirsek, Sevr Antlaşması'nı reddeden ve onun uygulanmasına karşı mücadeleyi siyasi açıdan yöneten temel kurum Türkiye Büyük Millet Meclisi, bu mücadelenin önde gelen lideri ise Mustafa Kemal Atatürk'tür.

23 Nisan 1920'de açılan TBMM, Ankara merkezli yeni yönetimin temelini oluşturdu. Meclis, yalnızca bir karar organı değildi; aynı zamanda savaşın yürütülmesi, kaynakların toplanması, diplomatik ilişkilerin kurulması ve yeni devletin siyasi meşruiyetinin oluşturulması açısından merkezi bir rol oynadı.

Mustafa Kemal Paşa ise Millî Mücadele'nin siyasi ve askerî liderliğini üstlendi. Erzurum ve Sivas kongreleriyle şekillenen millî irade anlayışı, Misak-ı Millî kararları ve TBMM'nin açılması, Sevr'e karşı geliştirilen siyasi tutumun temelini oluşturdu.

Bununla birlikte, Sevr'in etkisiz kalmasını yalnızca Atatürk'ün kişisel başarısına bağlamak, sürecin toplumsal boyutunu gözden kaçırır. Düzenli ordunun kurulmasında görev alan komutanlar, cephede savaşan askerler, lojistik destek sağlayan insanlar, Anadolu'daki yerel örgütlenmeler ve savaşın yükünü taşıyan siviller de sonucun oluşmasında etkili oldu.

Örneğin Batı Cephesi'nde İsmet Bey'in, daha sonra İsmet İnönü'nün, askerî ve diplomatik süreçte önemli bir yeri vardı. Doğu Cephesi'nde Kâzım Karabekir Paşa'nın faaliyetleri, Ankara yönetiminin doğudaki konumunu güçlendirdi. Güney Cephesi'nde ise yerel direniş hareketleri, Fransız kuvvetlerine karşı mücadelede etkili oldu.

Dolayısıyla Sevr'i reddeden siyasi irade TBMM'de somutlaşırken bu iradenin başarıya ulaşmasını sağlayan unsurlar çok daha geniş bir toplumsal ve askerî zemine dayanıyordu.

5. Sevr'i Sahada Etkisizleştiren Askerî Mücadele

Bir antlaşmanın uygulanmasını engellemek için yalnızca onu reddetmek yeterli değildir. Ankara yönetiminin bu reddi sahada desteklemesi gerekiyordu. Millî Mücadele'nin askerî aşaması tam da bu noktada belirleyici oldu.

1920 ve 1921 yıllarında Türk kuvvetleri, özellikle Batı Cephesi'nde Yunan ordusuyla yoğun çatışmalara girdi. Birinci ve İkinci İnönü savaşları, düzenli ordunun kuruluş sürecinde önemli rol oynadı. Kütahya-Eskişehir Muharebeleri ise Ankara yönetimini ciddi bir askerî baskı altında bıraktı. Türk ordusunun Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesi, savaşın sonucunun henüz kesinleşmediğini gösteriyordu.

23 Ağustos-13 Eylül 1921 tarihleri arasında gerçekleşen Sakarya Meydan Muharebesi, savaşın seyrini değiştiren başlıca dönüm noktalarından biri oldu. Türk ordusunun savunma başarısı, Yunan kuvvetlerinin Ankara'ya ilerleyerek Millî Mücadele'yi kısa sürede sona erdirme ihtimalini zayıflattı.

Ardından 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz ve 30 Ağustos'taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Yunan ordusunun Anadolu'daki askerî varlığını sona erdiren süreci hızlandırdı. Türk kuvvetleri 9 Eylül 1922'de İzmir'e girdi.

Bu gelişmeler Sevr'in öngördüğü siyasi düzenin uygulanabilirliğini büyük ölçüde ortadan kaldırdı. Ancak askerî başarılar tek başına yeni bir uluslararası düzen kurmak için yeterli değildi. Kazanılan savaşın diplomatik bir anlaşmaya dönüştürülmesi gerekiyordu.
 
Üst